Ayrılık, insan hayatında kalbe dokunan bir kopmayı gösterir. Bu kopuş yalnızca insanlarla ilgili değildir. Kişi, evcil hayvanından, evinden, arabasından, memleketinden ayrılırken de yakını olduğu veya sevdiği birinden ayrılmış gibi bir kopuş hüznüne kapılır. Bu bakımdan konuşulan veya bahis mevzuu edilen, kopmanın gerçekleştiği ayrılma eyleminin kendisi değil, eylemin gerçekleşmesi sonunda insan üzerinde meydana gelen duygu halidir (Haletiruhiye-psikolojik durum).
Esasen insanın fıtratında sevinç ve hüzün bir aradadır. Bu bakımdan ayrılığın insan ruhu ve bedeninde meydana getirdiği durum, yani dertlenme-üzüntü tecrübesi, insanlığın bütününü kapsayan duygu hallerinden biridir. Bu duygu hali, insanın ayrılmış bulunduğu canlı-cansız şeyler veya insanla, önceki zamanlarda yaşanan güzelliklerin mutluluğu-sevinci yanında, bir daha yaşanılamayacak olmasının getirdiği dertlenme halidir.
Bu cihanşümûl hal, yalnızca acı veren bir kopuşu göstermez. Esas itibarıyla bu durum, varoluşa dair sızılar; yani gerçeklik ile hayat felsefesinin temelinde bulunan insanȋ ve millȋ bir kültürel unsurdur. Üstelik, kültürün şekillenmesinde de oldukça etkilidir. Çünkü her millet ayrılığa dair bir kültür üretir; nazım, nesir, tiyatro eseri, müzik eserleri gibi…
Bu ifadelere bağlı olarak belirtmeliyiz ki, kültürler bu ortak tecrübeyi aynı şekilde yaşamaz. Her toplum, ayrılığı ve ayrılık gerçekleştiğindeki duygu durumunu kendi kültürünün; kültür içindeki dilin, edebiyatın ve kuttörenlerinin (ritüellerinin) imbiğinden geçirerek ona has bir şekil ve anlam kazandırır.
Ayrılıkla ilgili kültür unsurları ortaya çıkarken biyolojik ve tasavvurȋ (anal) akrabalıklarla temellenen toplum ilişkileri, ayrılık kültürünün üretimini etkilerken; ayrılık kültürü de genel toplum kültürünü etkiler.
Eşinden, dostundan, sevdiğinden-sevgilisinden; yurdundan-yurttaşından, canından-candaşından, yolundan-yoldaşından, halından-haldaşından, inancından veya inanç yoldaşından kopuş veya hayattan kopuş…
Ayrılık konusunu duygu, beden ve ritüel boyutlarıyla, önce insanȋ bir fenomen olarak; ardından Türk kültüründeki karşılıkları ile dünyanın çeşitli şiir ve müzik geleneklerindeki kültür paralelleri üzerinden karşılaştırmalı olarak ele almak gerekir.
İlk etapta, konuyu iki bakımdan temellendirmek mümkündür. Birincisi, ayrılık konusu hemen her toplumda ve kültürde acı verici bir tecrübe olmaktan çıkarılıp bir sanat değerine, hatta bir kültürel kimlik işaretine dönüştürülmektedir. Karacaoğlan'ın "Ayrılık Şerbeti"ndenPortekizlilerin; derin, melankolik ve aynı anda hem hüzün hem de tatlı bir özlem barındıranduygu anlamındaki “Saudade”sinin ürünü olan “Fado”lara kadar uzanan bir yelpaze vardır.
Yeğin ey sevdiğim, sen seni düzet,
Karayı bağla da, beyazı çöz, at;
Doldur ver badeyi, bir daha uzat;
Ayrılık şerbetin ver, melül melül (Karacaoğlan)
---
Tanrı'nın isteğiyle oldu
Bu tedirginlik içinde yaşamam
Tüm ahların, iç çekişlerin benim olması
Ve tüm o derin özlemin (saudade) bana ait olması
Tanrı'nın isteğiyle oldu (Ünlü Portekiz Fadosu)
İkincisi, ayrılık tek yönlü bir kopuş veya bitiş değildir. Ayrılığı gerçekleştiren kopuş, kavuşmanın şartlarını oluşturan (diyalektik) bir kategoridir ki tasavvufta vuslatın, Urdu gazelinde buluşmanın, Türk şiirinde sıla hasretinin anlamı, ayrılığın varlığından ortaya çıkar.
Ayrılığın Psikolojisi
Modern gelişim psikolojisi, ayrılığın insandaki derin izini bağlanma teorisiyle açıklar. Buna göre insan yavrusu, fıtratı gereği, ona bakan ebeveyni veya bakıcısıyla derin duygusal bir bağ kurar. Bu bağlanılan figür hem bir "güvenli mahfil" hem de korku anında bir "güvenli sığınak" işlevi görür.
Ayrılığın Bedendeki Karşılığı
Günümüzde tıp alanındaki çalışmalar, ayrılığın yalnızca metaforik bir "yara" olmadığı, literatürde Takotsubo kardiyomiyopatisi, halk arasında Kırık Kalp Sendromu veya stres kardiyomiyopatisi olarak adlandırılan; “yoğun duygusal veya fiziksel stres sonrasında kalbin sol karıncık kısmının ani ve geçici olarak zayıflamasıyla oluşan bir kalp rahatsızlığı”na sebep olduğu görülmektedir.
Sevilen birinin vefatı, aşk ilişkisinin bitmesi veya yoğun korku gibi duygusal stres etkenlerinin hemen ardından kalp kasının bir bölümünün ani ve geçici olarak zayıflaması, göğüs ağrısı ve nefes darlığıyla kalp krizini taklit eden bir tablo ortaya çıkarır.
Ayrılık konusu kültürlerde farklı tesirler bırakırken fizyolojik tepki küreseldir. Kültür, bu fizyolojik tepkinin ifade ediliş biçimini ve anlamını düzenlemektedir.
Ayrılığın Ritüelleştirilmesi
Antropolojik açıdan ayrılık, yalnızca bir duygu değil, bir toplumsal eylemi işaret eder. Doğum, evlenme, ölüm gibi ana geçiş dönemlerindeki törenler; kişinin eski durumundan, statüsünden başka bir duruma veya statüye geçişini simgeler. Düğünde gelinin baba evinden "Çıkarılması", asker uğurlama törenleri ve cenaze ritüelleri, ayrılığın toplumsal açısındansahnelendiği anlardır. Toplum kültürü, kopuşu bir törenle meşrulaştırır ve ona yön verir.
(Devam edecek)
Esen kalınız…