Bir inşaat şantiyesindeyiz. Sabahın erken saatleri… Vinçler çalışıyor, beton pompaları uğulduyor, demir ustaları katlar arasında dolaşıyor. Bir tarafta kalıp söken işçiler, diğer tarafta iskele üzerinde sıva yapanlar… Herkesin telaşı aynı; İş yetişecek, beton dökülecek, kat çıkılacak, teslim tarihi kaçırılmayacak.Ama bir şey eksik. Daha doğrusu, herkesin görüp de görmezden geldiği bir şey: İnsan hayatı!
Şantiyede üçüncü kata çıkan bir işçi, kenar koruması bulunmayan döşeme üzerinde çalışıyor. Emniyet kemeri var ama bağlayabileceği bir yaşam hattı yok. Bir başka işçi, uygun şekilde kurulmamış bir iskele üzerinde sıva yapıyor. Aşağıda baret takmadan dolaşanlar, yukarıda malzeme taşıyanlar var. Vinç yükü havada, altında çalışan insanlar… Elektrik kabloları su birikintilerinin içinden geçiyor. Açıkta bırakılmış elektrik panoları, düzensiz malzeme istifleri, korumasız şaft boşlukları…Bir anlık dikkatsizlik, bir saniyelik kontrolsüzlük, bir insanın hayatına mal olabilir.Üstelik bütün bunların yaşandığı şantiyede iş güvenliği uzmanı da var, eğitim belgeleri de, risk değerlendirmesi de, acil durum planı da… Dosyalar tamam, imzalar atılmış, klasörler hazır. Peki, sahadaki tehlikeler neden hâlâ yerli yerinde DEĞİL ?Kâğıt üzerindeki iş güvenliğiyle şantiyedeki gerçeklik arasında uçurum varsa orada güvenlikten söz edilebilir mi?
Türkiye'de iş sağlığı ve güvenliği açısından önemli bir dönüm noktası olan 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu, 30 Haziran 2012 tarihinde Resmî Gazete'de yayımlandı. İşverenlerin sorumlulukları, risk değerlendirmesi, çalışanların eğitimi, sağlık gözetimi ve iş güvenliği profesyonellerinin görevlendirilmesi gibi konular yasal bir çerçeveye kavuştu.Kanun önemliydi. Çünkü iş kazalarının kader, talihsizlik veya işçinin dikkatsizliği olarak açıklanmasının önüne geçilmesi, önleyici yaklaşımın çalışma hayatına yerleşmesi gerekiyordu.Ancak aradan geçen yıllar bize başka bir gerçeği de gösterdi: Kanun çıkarmak başka, kanunun ruhunu yaşatmak başkadır.Bugün hâlâ bazı şantiyelerde iş güvenliği, üretimi yavaşlatan bir maliyet kalemi olarak görülüyor. İş güvenliği uzmanından tehlikeyi ortadan kaldırması değil, evrakları tamamlaması bekleniyor. Risk değerlendirmeleri sahadaki gerçek koşulları yansıtmıyor. Eğitimler, çalışanların bilinçlenmesi için değil, imza föylerinin doldurulması için yapılıyor.Denetim günü baretler takılıyor, yelekler giyiliyor, eksikler geçici olarak kapatılıyor. Denetim bittiğinde ise herkes eski düzenine dönüyor.Bir işçinin emniyet kemeri takması isteniyor ama bağlanabileceği güvenli bir ankraj noktası oluşturulmuyorsa bu nasıl bir iş güvenliği anlayışıdır?Bir işçiye baret veriliyor ama yukarıdan malzeme düşmesini önleyecek tedbirler alınmıyorsa bu nasıl bir korumadır?Şaft boşlukları açık bırakılmış, döşeme kenarlarında korkuluk yok, iskeleler standartlara uygun değilse işçiye dikkatli olmasını söylemek hangi sorumluluğu yerine getirir?İş güvenliği, işçinin üzerine baret koymak değildir. Önce tehlikeyi ortadan kaldırmak, mümkün değilse mühendislik önlemleriyle kontrol altına almak, kişisel koruyucu donanımı da bu sistemin tamamlayıcısı olarak kullanmaktır.
Almanya'da inşaat işlerinde iş sağlığı ve güvenliği, yalnızca işverenin değil, işin planlanmasından uygulamasına kadar bütün tarafların sorumluluğu olarak ele alınıyor. Şantiyelerde riskler önceden değerlendiriliyor, eş zamanlı çalışan ekiplerin faaliyetleri koordine ediliyor ve güvenlik önlemleri iş başlamadan planlanıyor.İngiltere'de ise inşaat işlerine ilişkin CDM 2015 düzenlemeleri, projenin tasarım aşamasından tamamlanmasına kadar sağlık ve güvenliğin dikkate alınmasını öngörüyor. Yani tehlike ortaya çıktıktan sonra önlem almak yerine, daha proje çizilirken riskleri azaltmak hedefleniyor.Bu yaklaşımın en önemli farkı şu ki; Güvenlik, iş bittikten sonra kontrol edilen bir konu değil, işin başlangıcından itibaren planlanan bir süreç.
Bizde de artık şantiyelerde bu anlayışın yerleşmesi gerekiyor. Beton dökülmeden önce kenar korumaları, kazıya başlanmadan önce göçük önlemleri, iskele kurulmadan önce uygunluk kontrolleri yapılmalı. Vinç operasyonları, kaldırma planları ve güvenli çalışma alanları önceden belirlenmeli.
İşin doğrusu budur. Çünkü bir işçinin hayatı, teslim tarihinden daha önemli olmalıdır.
İş kazası kader değildir!
Sosyal Güvenlik Kurumunun 2024 yılı istatistiklerinde 4/1-a kapsamındaki sigortalılar için 733.646 iş kazası ve 1.897 iş kazası kaynaklı ölüm kaydedilmiştir. Bu rakamlar, çalışma hayatımızın ne kadar ciddi bir sorunla karşı karşıya olduğunu gösteriyor.
Her rakamın arkasında bir insan var. Bir baba, bir anne, bir evlat… Sabah evinden işe gitmek için çıkan, akşam eve dönmesi beklenen ama bir daha dönemeyen insanlar…
Bir inşaat işçisi yüksekten düştüğünde yalnızca kendisi düşmüyor. Bir ailenin hayatı da onunla birlikte yıkılıyor. Bir göçükte kalan işçiyle birlikte bir evin umudu, bir çocuğun geleceği, bir annenin bekleyişi de toprağın altında kalıyor.
Sonra ne oluyor?
Kaza raporları hazırlanıyor. Soruşturmalar başlıyor. Birkaç açıklama yapılıyor. Kınama –Üzüntümüzü su yüzeyine çıkaran mesajlar… Bir süre sonra hayat devam ediyor. Yeni bir şantiye kuruluyor, yeni bir temel atılıyor, yeni katlar yükseliyor.
Oysa asıl sorulması gereken sorular sorulmuyor. Bu kaza önlenebilir miydi?Bir işçinin düşmesine neden olan korkuluk neden yoktu? Göçük meydana gelmeden önce zemin etüdü ve iksa önlemleri yeterince değerlendirildi mi? Elektrik tesisatındaki tehlike neden giderilmedi? İşçinin yaptığı iş için gerekli ekipman ve eğitim sağlandı mı?
İş kazalarının ardından suçlu aramak yerine, kazaya neden olan sistemi sorgulamak zorundayız.İş güvenliği bir imza meselesi değildir!İş güvenliği uzmanları da bu sistemin önemli bir parçasıdır. Ancak iş güvenliği uzmanını yalnızca evrak düzenleyen, eğitim veren ve denetimlerde dosya gösteren bir görevliye dönüştürmek büyük bir yanlıştır.Uzmanınmesleki bağımsızlığı, tespitlerinin dikkate alınması ve gerekli önlemlerin uygulanması için işveren tarafından desteklenmesi gerekir. İşverenin yasal sorumluluğu, iş güvenliği uzmanı görevlendirmekle ortadan kalkmaz.Aynı şekilde çalışanların da güvenli çalışma kurallarına uyması, tehlikeleri bildirmesi ve eğitimlerde öğrendiklerini uygulaması gerekir. Ancak işini kaybetme korkusuyla tehlikeli bir işi yapmak zorunda kalan işçiye bütün sorumluluğu yükleyemeyiz.Çünkü güvenli bir çalışma ortamını oluşturmak, öncelikle işverenin yükümlülüğüdür.
Bir inşaatın zamanında tamamlanması, maliyetlerin düşürülmesi, yüksek kâr elde edilmesi elbette önemlidir. Ancak bunların hiçbiri insan hayatının önüne geçemez.Bir şantiye, kaç kat yükseldiğiyle, kaç metreküp beton döktüğüyle, kaç günde tamamlandığıyla övünebilir. Fakat o şantiyede çalışan insanlar akşam evlerine sağ salim dönemiyorsa ortada övünülecek bir başarı yoktur.İş güvenliği bir maliyet değil, insan hayatına yapılan yatırımdır. Bir korkuluk, bir yaşam hattı, güvenli bir iskele, doğru kurulmuş bir elektrik sistemi, uygun bir kazı desteği şirketin gereksiz harcaması değil, insan hayatını koruyan zorunlu önlemlerdir.Üretim ertelenebilir. Teslim tarihi değiştirilebilir. Bir makine yenilenebilir. Ama kaybedilen bir insan hayatı geri getirilemez.İş güvenliği, işçi öldükten sonra sorumlu aramak değil, işçi ölmeden önce gerekeni yapmaktır.Şantiyelerde artık yalnızca binalar yükselmesin. Güvenlik kültürü de yükselsin.Çünkü bir işçinin canı, müteahhidin maliyet hesabına sığdırılabilecek bir kalem değildir.
Bir baret, bir imza, bir eğitim belgesi değil; önce insan hayatı!