Cumhuriyet’in ilanından günümüze kadar aziz şehrimiz Elâzığ’da toplam 48 isim valilik görevinde bulunmuştur. Her biri görev süreleri boyunca şehrimizin idari, sosyal, kültürel ve ekonomik gelişimine katkı sunan birbirinden kıymetli çalışmalar gerçekleştirmiştir. Ancak bu isimler arasında bazı valilerimiz, ortaya koydukları çalışmalar ve bıraktıkları izlerle Harput ve Elâzığ’ın tarihsel hafızasında özel bir yer edinmiş, adeta şehrimizle özdeşleşmiştir. İşte bu isimlerin başında, Elâzığ’ın 6. valisi olarak görev yapan Tevfik Sırrı Gür gelmektedir. Bu yazımızda, görev yaptığı dönemde Elâzığ’ın gelişimine katkı sunan Vali Tevfik Sırrı Gür’ün hayatını, idari çalışmalarını ve şehir tarihindeki yerini ele alacağız. Yazımıza başlamadan önce, vali Tevfik Sırrı Gür’ün hayatı ve çalışmaları üzerine gerçekleştirdiği akademik araştırmalarla literatüre önemli katkılar sunan Fırat Üniversitesi Tarih Bölümü öğretim üyesi Sayın Prof. Dr. Yavuz Haykır hocamıza teşekkürlerimizi sunarız.

​Vali Tevfik Sırrı Gür, aslen günümüzde Karaman iline bağlı bir ilçe olan Ermeneklidir.1891 yılında İstanbul’da dünyaya gelmiştir. 1911 yılında Mülkiye Mektebi’nden mezun olarak devlet hizmetine başlamıştır. Meslek hayatı boyunca çeşitli idari görevlerde bulunan Gür; sırasıyla Babaeski, Gerze, Hayrabolu ve Keskin kaymakamlıklarında görev yapmış, ardından Mülkiye Müfettişliği görevini üstlenmiştir. Daha sonra Erzincan ve Kırklareli mutasarrıflıklarında, Mersin Valiliğinde bulunmuş; bu görevlerin ardından Elâzığ Valiliğine atanmıştır. Tevfik Sırrı Gür, 5 Ocak 1933 tarihinde Elâzığ Valiliği görevine başlamış ve 23 Haziran 1937 tarihine kadar yaklaşık dört buçuk yıl boyunca bu görevini sürdürmüştür. Vali Tevfik Sırrı Gür, görev süresi boyunca aziz şehrimiz Elâzığ’ın idari, sosyal, kültürel ve ekonomik gelişimine yönelik pek çok önemli çalışmaya öncülük etmiştir. Şehrin modernleşme sürecine katkı sunan bu çalışmalar, onun Elâzığ’ın yakın dönem tarihindeki yerini ve önemini ortaya koymaktadır. Vali Tevfik Gür atandığı gün şehrin en büyük arşivi ve hafızası Turan gazetesinde ise şu ifadeler yere almıştır: 7 Ocak 1933 Turan gazetesi

“Bu günlerde aziz elimizin idaresi başına gelen Tevfik Sırrı Bey Efendiyi… onun bulunduğu yerlerde işlerde olgun çalışmalarını duymuş ve tanımış olan halkımız çoktan beri beklediği işlerine ve varlığına anlayışlı ve otoriter bir buyurucu Türk inkılabının ideal yürüyüşlerinin… halkın sükun ve emniyetinin selahiyyetli koruyucusu tanıyarak…sevinç ve saygıyla karşıladı. Valilik selahiyyeti… vilayet makamı, inkılabımızı onun büyük kanunlarının emniyetli himayelerini yayacak…doğru yürüyüşlü fertlerin haklarını ve dertlerini cemiyetlerin dürüst adımlarını…iktisadı selametimizin inanıklı ve faydalı veçhesini zamanın bilgileriyle belli edecek düşünücü ve çalışıcılarımızın nurlu bir dayanağıdır. Halk cumhuriyetinin faydalı hareketlerini o makamın herkese emniyet veren kanunlarımızın yolların gösteren… başbuğumuzun derin görüşlü duygularını saçan parlak bir aynası telakki eder. Görüşlerini daima bu çerçevenin hareketlerine… inzibat ve otoritesine uydurur. Türkün asil heyecan ve emniyetlerini bağladığı bu büyük vazifeyi duyuşlu ve görüşlü kumandasını ihmal etmek rejimden ne kadar ayrılıcı bir adım ise… Tevfik Sırrı beyefendi gibi bulunduğu yerlerde ve işlerde kanunlarımızın murakabe ve teftişinden tecrübeler toplamış kudretli ve olgun bir idarenin vilayetimizde kuracağı emniyetli nizamlar ve hareketlerde daha çok sevinç ve huzur verecektir. O makamın büyük otorite ve inzibatını her gün ciddi bir bağlanışla yükseltmek halkın faydasına, kötülüklerin kaldırılmasına yürüyen inkılabımızın esaslarına uyar. Cumhuriyetimizin nizam ve kaidelerinde tahakküme tağallübe yer ve yol yoktur…Her şeyin başında her işin önünde yalnız ve yalnız devlet ve inkılap kanunlarımızın büyük murakabesini buluruz. Görüşlü adımların arkasında…halkın inilti ve sevincinin korunmasında iyi ve kötü hareketlerin seçilmesinde kudret gösterecek valimize candan muvaffakiyetler diler saygılarımızla karşılarız.”

​Vali Tevfik Sırrı Gür’ün Elâzığ’a kazandırdığı önemli hizmetlerin başında, Elâzığ Halkevinin kuruluşu ve kurumsal yapılanmasına yönelik çalışmaları gelmektedir. Günümüzde Gazi Caddesi üzerinde Öğretmenevi olarak kullanılan bina, Cumhuriyet döneminin kültür ve sanat politikalarının Elâzığ’daki önemli uygulama merkezlerinden biri olan Halkevine ev sahipliği yapmıştır. Tevfik Sırrı Gür, 1934-1937 yılları arasında Halkevi Başkanlığı görevini de üstlenerek kurumun teşkilatlanması, faaliyetlerinin geliştirilmesi ve fiziki imkânlarının oluşturulmasında etkin rol oynamıştır.

​ Elâzığ valisi ve Halkevi Başkanı Tevfik Sırrı Gür’ün öncülüğünde yürütülen çalışmalar neticesinde Halkevi binasının inşası tamamlanmıştır. Yaklaşık dokuz aylık bir süreçte inşa edilerek hizmete açılan yapı için toplam 50.811 lira harcama yapılmıştır. Dönemin mimari anlayışını ve kamusal yapılaşma özelliklerini yansıtan bina, sahip olduğu fiziki donanım ve kullanım alanlarıyla şehrin kültürel ve sosyal yaşamına önemli katkılar sağlamıştır. Bu yönüyle Elâzığ Halkevi, kent sakinlerinin kültürel ve sosyal faaliyetlerini gerçekleştirdiği bir merkez olup, aynı zamanda mimari özellikleri ve kurumsal kapasitesiyle çevre illerdeki Halkevi yapılanmalarına da örnek teşkil eden önemli bir Cumhuriyet dönemi yapısı olmuştur.

​Mustafa Kemal Atatürk tarafından vali Tevfik Sırrı Gür’e, Elâzığ Halkevinin açılışı dolayısıyla gönderilen telgraf 27 Şubat 1934 tarihli Turan gazetesinde şu şekilde yer almaktadır:

“Halkevlerinin açılmasının yıl dönümünden ötürü hakkımda bildirilen candan duygulara teşekkürler eder, ülkümüze ulaşmak yolundaki çalışmalarınızda muvaffakiyetler dilerim.”​​​​Reis-i Cumhur Gazi Mustafa Kemal

​Elâzığ’ın modern kent kimliğinin şekillenmesinde önemli rol oynayan Tevfik Sırrı Gür, görev yaptığı dönemde gerçekleştirdiği imar, bayındırlık ve şehircilik faaliyetleriyle kentin fiziksel gelişimine önemli katkılar sunmuştur. Cumhuriyet’in ilk yıllarından itibaren gelişimini sürdüren Elâzığ’ın kentsel dokusuna kazandırdığı yapılar ve gerçekleştirdiği düzenlemeler, şehrin sosyal, ekonomik ve kültürel yaşamında kalıcı izler bırakmıştır. Bu çalışmalar, yalnızca dönemin ihtiyaçlarını karşılamakla sınırlı kalmamış, sonraki yıllarda da Elâzığ’ın gelişim sürecine yön veren önemli yatırımlar arasında yer almıştır.

​Tevfik Sırrı Gür’ün Elâzığ’da gerçekleştirdiği hizmetlerin başında Elâzığ Halkevinin açılmasının yanı sıra Kültür Mahallesi’nin yerleşim planının hazırlanması, stadyum, kapalı spor salonu, un fabrikası, Atatürk İlkokulu, hastane, Kız Endüstri Meslek Lisesi, sinema binası, tren garı, çocuk oyun parkları, atış poligonu ve yüzme havuzu gibi kamusal yapı ve tesislerin hayata geçirilmesinde önemli girişimlerde bulunmuştur. Ayrıca İstasyon Bulvarı ile Vali Fahri Bey Caddesi’nin inşası ve düzenlenmesi, dönemin şehircilik anlayışı doğrultusunda Elâzığ’ın ulaşım ve kentleşme altyapısına kazandırılan çalışmalar arasında yer almıştır. Tevfik Sırrı Gür’ün şehircilik alanındaki çalışmalarından biri de Zafran ve Karayazı mevkilerindeki taş ocaklarının faaliyete geçirilmesi olmuştur. Bu ocaklardan elde edilen kesme kara taşlar kullanılarak şehir merkezindeki çok sayıda cadde ve sokak döşenmiş, böylece Elâzığ’ın kentsel görünümünün iyileştirilmesine yönelik önemli bir adım atılmıştır. Günümüzde de hafızamda özel bir yeri bulunan çocukluğumun geçtiği Zafran Mahallesi ve Karayazı çevresindeki bu taş ocakları, Tevfik Sırrı Gür döneminin imar faaliyetleri bakımından dikkat çeken örneklerinden biridir.

​Tevfik Sırrı Gür’ün faaliyetleri kentsel altyapı ve kamusal yapılaşmayla sınırlı kalmamış, sosyal iskân politikaları kapsamında da çeşitli çalışmalar yürütülmüştür. Özellikle Balkanlar’dan Elâzığ’a gelen göçmenlerin yerleşik hayata geçirilmesi amacıyla Vertetil, Erpinik, Bızmışen, Hulvenk ve Perçenç gibi yerleşim yerlerinde toplu konutların inşa edilmesi, bu çalışmaların önemli bir boyutunu oluşturmuştur. Bu yönüyle Tevfik Sırrı Gür, Elâzığ’ın fiziksel gelişiminin yanı sıra sosyal yapısının şekillenmesinde de etkili olmuş; gerçekleştirdiği imar ve iskân faaliyetleriyle şehrin Cumhuriyet dönemindeki dönüşümünde iz bırakan yöneticilerden biri olarak öne çıkmıştır.

​Tevfik Sırrı Gür, Elâzığ’da görev yaptığı süre boyunca gerçekleştirdiği imar, bayındırlık ve kültürel faaliyetlerle kentin gelişim sürecinde önemli bir yer edinmiştir. Bununla birlikte, 4. Umumi Müfettişlik görevini yürüten ve aynı zamanda 8. Kolordu Komutanı olan General Abdullah Alpdoğan ile idari yaklaşımları ve çalışma ilişkileri bakımından görüş ayrılıkları yaşadığı anlaşılmaktadır. Söz konusu anlaşmazlıkların ardından Tevfik Sırrı Gür’ün 1937 yılında Muş Valiliğine atanmasıyla Elâzığ’daki görev süreci sona ermiştir.

​General Abdullah Alpdoğan’ın, Tevfik Sırrı Gür hakkında Cumhuriyet Halk Partisi (CHP) Genel Sekreterliğine gönderdiği rapor, dönemin mülki ve askerî idarecileri arasındaki ilişkileri ortaya koyması bakımından dikkat çekici bir belge niteliğindedir. Raporda Tevfik Sırrı Gür hakkında şu ifadelere yer verilmiştir:

“Vali Tevfik Gür Elaziz ’de bir Halkevi yaptırmıştır. Güzeldir. Memleket için lâzım, feyizli bir müessesedir. Fakat hodbinliği yüzünden bina çürük yapılmış, çatlakları gün geçtikçe büyümekte bulunmuştur. Arsası vaktiyle usulüne tevfikan satın alınmamış, Çocuk Esirgeme Kurumu ile aralarında hasıl olan ihtilaf senelerce uzamış ve halledilememiştir. Halkevi bu yüzden lüzumsuz fazla para ödemek mecburiyeti altına girmiştir. Zira bugünkü imaret yüzünden arsalar kıymet peyda etmiştir. Bundan dolayı gerek Halkevi ve gerekse hususi idare Çocuk Esirgeme Kurumu’na miktarı ziyadece tutan borçlu bir vaziyete düşürülmüş, bu ihtilafın halli için Müfettişlikten 15-Nis.- 937 gün ve 258/1020 sayı ile CHP Genel Sekreterlik yüksek makamına’’

​​​​​​​​4. Umumi Müfettişliği

​​​​​​​​24 Mayıs 1937 Elaziz.​​​​​​​

​Söz konusu raporun merkezî otorite tarafından değerlendirilmesinin ardından çok kısa bir süre içinde Vali Tevfik Sırrı Gür’ün Muş vilayetine tayin edilmesi o dönemki umumi müfettişliğini valiler üstündeki bürokratik gücü açıkça sergilemektedir.

​Vali Tevfik Gür döneminde şehrimiz adına yapılan ( 1933-1937) günümüze kadar ulaşan bazı çalışmaları şu şekildedir;

- Kapalı Spor Salonu (Mehmet Akif Ersoy Lisesinde kapalı spor salonu olarak kullanıldı)

- Halkevi binası ( Günümüzdeki öğretmenevi binası)

- Müfettişlik binası ( Şarap fabrikası arka tarafındaki PTT bölge müdürlüğü içindeki bina

- Atatürk ortaokulu

- TCDD tren garı

- Harput halkevi binası ( günümüzde bir restoran olarak kullanılıyor.

- Kültür mahallesi proje ve yerleşkesi

- Zafran Karayazı taş ocaklarının faaliyete geçirilmesi

- Atatürk heykeli

- Valifahribey caddesi

- Yeni ilçelerin kurulması (Baskil, Sivrice, Karakoçan)

- Ergani madeni isminin Maden ismine dönüştürülmesi

- Maden, Mazgirt köprülerinin bitirilmesi

- Elazığ il özel idaresine ilk otomobilin alınması

​Sonuç olarak Tevfik Sırrı Gür, 1933-1937 yılları arasında Elâzığ’da yürüttüğü valilik görevi süresince gerçekleştirdiği imar, bayındırlık, kültür ve iskân faaliyetleriyle şehrin Cumhuriyet dönemindeki dönüşümüne önemli katkılar sağlamıştır. Özellikle Halkevinin kuruluşu ve kentsel altyapıya yönelik yatırımları, onun şehir tarihindeki yerini belirleyen başlıca çalışmalar arasında yer almaktadır. General Abdullah Alpdoğan ile yaşadığı idari anlaşmazlıklar ve ardından Muş Valiliğine atanması ise dönemin mülki ve askerî bürokrasisi arasındaki ilişkilerin anlaşılması bakımından dikkat çekicidir. Bugün hâlen varlığını sürdüren eserleri ve şehir hafızasında bıraktığı izler, Tevfik Sırrı Gür’ün Elâzığ’ın modernleşme sürecindeki etkisini ortaya koyan tarihsel miras niteliğindedir.