KASIMPAŞA

Eski İstanbul'un her semtinin kendine mahsus bir hikâyesi, her sokağının geçmişten bugüne taşıdığı bir hatırası vardır. Kimi semtler bir hadisenin, kimi bir mesleğin, kimi de tarihte iz bırakmış bir şahsiyetin adıyla anılır. Kasımpaşa da adını Osmanlı tarihinin önemli devlet adamlarından Güzelce Kasım Paşa'dan alan tarihî semtlerimizden biridir.

Faruk Sümer'in TDV İslâm Ansiklopedisi'nde yayımlanan araştırması olmasaydı, Güzelce Kasım Paşa belki de tarihin tozlu sayfaları arasında unutulup gidecek devlet adamlarından biri olarak kalacaktı. Oysa hayatına baktığımızda üç padişah döneminde önemli görevler üstlenmiş, savaşlara katılmış, valilik yapmış ve kaptanıderyalığa kadar yükselmiş hareketli bir devlet adamıyla karşılaşırız.

Devşirme kökenli olan Kasım Paşa, Enderun'da yetişmiş, II. Bayezid döneminde devlet hizmetine girmiştir. Yavuz Sultan Selim ve Kanûnî Sultan Süleyman dönemlerinde de çeşitli görevlerde bulunmuştur. Rodos'un fethine katılmış, Anadolu beylerbeyliği ve Mısır valiliği yapmış, ardından Mora'da görevlendirilmiştir. Görev hayatı başarılar kadar başarısızlıklarla da doludur. Mısır'da mali düzeni sağlayamaması üzerine görevinden alınmış, Mora'da ise Anabolu'nun fethiyle görevlendirilmiş ancak bu teşebbüs sonuçsuz kalmıştır. Bütün bunlara rağmen Osmanlı yönetiminde uzun yıllar hizmet vermeyi sürdürmüştür.

Ne var ki Güzelce Kasım Paşa'yı İstanbul'un hafızasına yerleştiren asıl hizmeti, askerî ve idari görevlerinden ziyade Haliç kıyısında gerçekleştirdiği imar faaliyetleridir.

Konstantinopolis'in ana surlarının dışında kalan bu bölgenin fetih öncesinde bütünüyle ıssız olmadığı anlaşılıyor. Pegaiadıyla anılan yerde bir saray, kilise ve küçük bir tersanenin bulunduğu bilinmektedir. Evliya Çelebi ise bölgenin Ayalonkaadıyla anılan bir manastır alanı olduğunu aktarır. Haliç kıyısındaki konumu, akarsuları ve verimli toprakları dikkate alındığında buranın şehir hayatında önemli bir yere sahip olduğu düşünülebilir. Bu farklı bilgiler, Kasımpaşa'nın Bizans dönemindeki geçmişinin henüz bütünüyle aydınlatılamadığını da göstermektedir.

İstanbul'un fethinden sonra Fatih Sultan Mehmed'in Haliç kıyısında başlattığı imar faaliyetleri, Kasımpaşa'nın Osmanlı dönemindeki gelişiminin temelini oluşturmuştur. Kasımpaşa Deresi'nin Haliç'e kavuştuğu yerde tersane yapılarıyla birlikte mescit ve divanhane inşa edilmesi, bölgenin geleceğini belirleyen ilk adımlardandır. Yavuz Sultan Selim döneminde, 1515 yılında tersanenin genişletilmesiyle Kasımpaşa'nın askerî ve ekonomik önemi daha da artmıştır. Gelibolu Tersanesi'nin İstanbul'a taşınmasıyla gemi yapımında çalışan ustalar, işçiler ve denizciler de buraya yerleşmiştir.

Kanûnî Sultan Süleyman döneminde ise Haliç'in bu kıyısındaki imar faaliyetleri daha geniş bir boyut kazanmıştır. Kasım Paşa'nın yanı sıra Piyale Paşa, Ferhad Paşa ve AyasPaşa da bölgenin imarıyla görevlendirilmiştir. Cami, medrese, tekke ve konutlarla gelişen yerleşim alanı zamanla Güzelce Kasım Paşa'nın adıyla anılmaya başlanmış, Kasımpaşa olarak İstanbul'un hafızasına yerleşmiştir.

Ancak Kasımpaşa'nın kimliğini yalnızca dinî yapılar üzerinden değerlendirmek eksik olur. Semtin asıl karakterini belirleyen, Tersane-i Âmire çevresinde şekillenen üretim ve çalışma hayatıdır. Tersane büyüdükçe yeni iş alanları, çarşılar ve yerleşim yerleri ortaya çıkmıştır. Marangozlar, demirciler, kalafatçılar, yelkenciler, urgancılar ve gemi yapımında çalışan daha nice zanaatkâr, semtin ekonomik ve sosyal hayatını şekillendirmiştir. Bir bakıma Kasımpaşa, Osmanlı denizciliğinin ve askerî sanayisinin insan kaynağını oluşturan büyük bir üretim merkezi hâline gelmiştir.

Evliya Çelebi'nin Seyahatnâme'sinde anlattığı XVII. yüzyıl Kasımpaşa'sı, bu hareketliliğin en canlı tanıklarından biridir. Semtte çok sayıda dükkân, cami ve tekke bulunmaktadır. Kasımpaşa Deresi'nin iki yakasına sıralanan dükkânlar köprülerle birbirine bağlanmıştır. Debbağlar, demirciler, marangozlar ve gemi ustaları gündelik hayatın ayrılmaz parçalarıdır. Müslüman nüfusun ağırlıkta olduğu bölgede Rum ve Ermeni mahalleleri de yer almaktadır. Bütün bunlar Kasımpaşa'nın farklı toplulukların ve mesleklerin bir arada yaşadığı renkli bir Osmanlı semti olduğunu göstermektedir.

Tersane ve zanaat hayatının yanında tarımsal üretim de bölgenin ekonomisinde önemli bir yer tutmuştur. Balıkhane Nazırı Ali Rıza Bey'in aktardığına göre Kasımpaşa ve çevresindeki bostanlarda bol miktarda sebze ve meyve yetiştirilmekte, bu ürünler başka semtlerin ihtiyaçlarını karşılamak üzere de değerlendirilmektedir. Bugün beton yapıların altında kaybolan bu bostanları düşündüğümüzde, eski İstanbul'un yalnızca mimarisiyle değil, üretim biçimiyle de bambaşka bir şehir olduğunu görüyoruz.

XVIII. yüzyıldan itibaren tersanede yeni düzenlemelere gidilmiş, daha büyük gemilerin inşası için kızaklar genişletilmiş ve kuru havuzlar yapılmıştır. XIX. yüzyılda Batı'daki teknolojik gelişmelere ayak uydurmak amacıyla bu yenilenme daha da hızlanmıştır. Buhar makineleri, atölyeler, demirhaneler, haddehaneler ve bıçkıhaneler tersanenin çehresini değiştirmiştir. 1773'te Mühendishane-i Bahrî-i Hümâyun'un açılması, 1782'de Kalyoncular Kışlası'nın, 1792'de Humbaracılar Kışlası'nın yapılması ve ardından Bahriye Nezareti'nin kurulması, Kasımpaşa'nın askerî ve teknik bakımdan taşıdığı önemi ortaya koymaktadır.

Ne var ki XIX. yüzyıl Kasımpaşa için yalnızca gelişme ve yenilenme dönemi değildir. 1821 yılında çıkan büyük yangın, semtin eski görünümünü önemli ölçüde değiştirmiştir. Bir zamanlar yüksek rütbeli denizcilerin, kaptanların, ulemanın ve devlet görevlilerinin konaklarının bulunduğu semtte, zamanla tersanede çalışan işçiler ve esnaf daha belirgin hâle gelmiştir. Osmanlı'nın toprak kayıpları sonucunda Balkanlar'dan İstanbul'a göç eden nüfusun bir bölümü de Kasımpaşa ve Hasköy çevresine yerleşmiştir.

Bu değişimlerin yanı sıra altyapı sorunları da giderek büyümüştür. Kasımpaşa Deresi'nin evlerin, debbağhanelerinve kanalizasyon kanallarının atıklarıyla kirlenmesi, yağmurlarda taşarak evlere, camilere ve bostanlara zarar vermesi önemli bir mesele hâline gelmiştir. Kolera salgınlarının yayılmasıyla derenin temizlenmesi ve ıslahı gündeme gelmiş, 1891-1893 yıllarında Osmanlı arşivlerinde bu konuda çeşitli yazışmalar ve projeler hazırlanmıştır.

İstanbul'un belediye hizmetleri bakımından da eşit bir gelişme gösterdiğini söylemek güçtür. Kasımpaşa, Galata ve Pera ile birlikte Altıncı Daire-i Belediye'nin sorumluluk alanında bulunmasına rağmen, bu iki bölgeyle aynı ölçüde hizmet alamamıştır. Galata ve Pera'nın Batılı standartlarda geliştirilmesine ağırlık verilirken Kasımpaşa'da daha çok sağlık ve temizlik gibi zorunlu hizmetlerle yetinilmiştir. Böylece birbirine komşu semtler arasında zamanla belirgin bir hayat standardı farkı ortaya çıkmıştır.

Kasımpaşa'nın tarihini devlet adamları, kaptanlar ve askerler üzerinden anlatmak elbette mümkündür. Fakat bir semtin gerçek hikâyesi, orada yaşayan insanların hayatlarına bakılmadan tamamlanmış sayılmaz. Bu bakımdan son dönem yazarlarımızın eserleri, eski İstanbul'u anlamak isteyenler için ayrı bir değer taşır. Bunlardan biri de Osman Cemal Kaygılı'nın Köşe Bucak İstanbul adlı eseridir. Bir solukta okunabilecek bu kitap, yüz yıl önceki İstanbul'un gündelik hayatına açılan önemli bir penceredir. Kasımpaşa'nın insanları, caddeleri, camileri, kahvehaneleri ve çevresinde gelişen hayat hakkında son derece canlı bilgiler verir.

Kaygılı'nın anlattıkları arasında Rum ve Yahudi gençlerinin Beyoğlu sinemalarından dönüşlerinde Tersane Caddesi'nde ve Beyoğlu Mezarlığı civarında sergiledikleri hareketli hayat da vardır. Onun satırlarında yalnızca sokakları ve yapıları değil, farklı toplulukların bir arada yaşadığı eski İstanbul'un eğlence alışkanlıklarını, insan ilişkilerini ve gündelik hayatını da buluruz. Tarih kitaplarında çoğu zaman rakamların ve resmî belgelerin arasında kaybolan insan unsurunu, edebiyatın gücüyle yeniden görürüz.

Bizans'tan Osmanlı'ya, Fatih'ten Kanûnî'ye ve oradan günümüze uzanan geçmişiyle Kasımpaşa, İstanbul'un tarihî hafızasında müstesna bir yere sahiptir. Tersaneleri, camileri, tekkeleri, çeşmeleri, tarihî sokakları ve yetiştirdiği insanlarla bu semt, şehrin yalnızca coğrafi bir parçası değil, kültürel kimliğinin de önemli bir unsurudur.

Şehirlerimizde, kasabalarımızda ve köylerimizde tarihimize mal olmuş şahsiyetlerin adlarının yaşatılması, geçmişimize duyduğumuz saygının bir gereğidir. Bazen bir çeşme, bazen bir cami, bazen de bir mahalle veya semt adı, geçmişle bugün arasında kurulan bir köprüye dönüşür. Güzelce Kasım Paşa'nın mezarının nerede olduğu, hayatının son dönemini nasıl geçirdiği kesin olarak bilinmiyor. Ölümüne ilişkin farklı rivayetler bulunuyor. Fakat mezarının yeri bilinmese de İstanbul'da adını taşıyan bir semt yaşamaya devam ediyor.

Acaba Güzelce Kasım Paşa, Haliç kıyısındaki bu bölgenin imarıyla görevlendirildiğinde, kendisinden dört yüz yıl sonra da adının yaşayacağını tahmin edebilir miydi? Belki de böyle bir beklentisi hiç olmadı. Ne var ki tarih bazen insana böyle bir ölümsüzlük armağan ediyor. Kasımpaşa yaşadıkça Güzelce Kasım Paşa da İstanbul'un hafızasında yaşamaya devam edecek.

Ancak bir semtin adının yaşaması, geçmişten devraldığı bütün değerleri koruyabildiği anlamına gelmiyor. Mazideki Kasımpaşa artık yok. Doğrusu, eski İstanbul'u anlatan yazarlarımızı okudukça yalnızca hayıflanmıyor, kaybettiğimiz değerlerin ardından derin bir üzüntü de duyuyoruz. Ahmet Cihan ile Kasımpaşa kıyılarına bakarken aklımdan geçenler de bunlardı.

Bugün semtin sokaklarında yükselen beton yapılar, geçmişin Kasımpaşa'sına ne kadar yabancı! Bir zamanlar tersaneleri, tarihî yapıları, dar sokakları, bostanları ve kendine özgü insanlarıyla yaşayan bu semtin mimari dokusu giderek değişiyor. Değişen yalnızca binalar değil; bir semti semt yapan hatıralar, alışkanlıklar ve insan ilişkileri de bu dönüşümün içinde kayboluyor.

Bir şehri geliştirmek, onun geçmişini gözden çıkarmak mıdır? Modernleşmek adına tarihî dokuyu yok etmek, gelecek kuşaklara bırakabileceğimiz en kıymetli mirası kendi ellerimizle ortadan kaldırmak değil midir?

Kasımpaşa'nın bugünkü görüntüsü karşısında bu soruları sormadan edemiyoruz. Çünkü bir semtin kimliği yalnızca adında ve ayakta kalabilmiş birkaç tarihî yapısında yaşamaz. O kimlik; sokaklarında, meydanlarında, insanlarında ve kuşaktan kuşağa aktarılan hatıralarında hayat bulur. Bunları kaybettiğimizde geriye yalnızca bir yerleşim alanı kalır. Semtin ruhu ise çoktan geçmişte bırakılmış olur.

Kasımpaşa'nın geçmişini bilmek, yalnızca eski İstanbul'a duyulan özlemi dile getirmek değildir. Asıl mesele, bu tarihî mirası ne ölçüde koruyabildiğimiz ve gelecek kuşaklara nasıl aktarabildiğimizdir. İstanbul'un her semti gibi Kasımpaşa da hatırlanmayı, anlaşılmayı ve korunmayı hak ediyor.

(Devam edecek.)