Bir çocuğun karnının doyması, temiz kıyafetler giymesi, iyi okullarda okuması ve güvenli bir evde büyümesi, bütün ihtiyaçlarının karşılandığı anlamına gelir mi? Çoğu zaman çocukların fiziksel ihtiyaçlarını karşılamayı iyi ebeveynliğin en önemli göstergelerinden biri olarak görürüz. Elbette bunların hepsi bir çocuğun sağlıklı gelişimi için oldukça önemlidir. Ancak çocukların yalnızca beslenmeye, barınmaya ve korunmaya değil, anlaşılmaya, dinlenmeye, duygularının fark edilmesine ve kabul görmeye de ihtiyaçları vardır. Bazen bir çocuk maddi anlamda hiçbir eksiklik yaşamadan büyür fakat üzüldüğünde kendisini anlayan, korktuğunda ona güven veren, heyecanlandığında sevincini paylaşan bir yetişkin bulamayabilir. İşte psikolojide bu durumun karşılıklarından biri duygusal ihmaldir.
Duygusal İhmal Nedir?
Duygusal ihmal, çocuğun duygusal ihtiyaçlarının bakım veren kişiler tarafından yeterince fark edilmemesi, karşılanmaması veya bu ihtiyaçlara sürekli olarak duyarsız kalınmasıdır. Duygusal istismardan farklı olarak her zaman açıkça görülebilen, kolayca tanımlanabilen davranışlarla ortaya çıkmayabilir. Bazen söylenen incitici sözlerden çok, söylenmeyen sözlerde kendisini gösterir. Bir çocuğun ağladığında teselli edilmemesi, korkularının önemsenmemesi, duygularını anlattığında dinlenmemesi veya sürekli olarak güçlü olması gerektiğinin hissettirilmesi buna örnek olabilir. Örneğin, üzgün olduğu bir anda “Bunda üzülecek ne var?” cevabını duyan bir çocuk, zamanla üzüntüsünün anlaşılmaya değer olmadığını düşünebilir. Korktuğunda “Abartma, korkacak bir şey yok.” denilen bir çocuk ise korkusunu ifade etmek yerine gizlemeyi öğrenebilir. Elbette her ebeveyn zaman zaman çocuğunun duygularını anlamakta zorlanabilir veya uygun tepkiyi veremeyebilir. Tek bir olumsuz deneyim, duygusal ihmal yaşandığı anlamına gelmez. Burada önemli olan, çocuğun duygusal ihtiyaçlarının uzun süre boyunca ve tekrar eden biçimde karşılıksız kalmasıdır.
Çocuklukta Öğrenilenler Yetişkinlikte Nasıl Karşımıza Çıkar?
Çocukluk döneminde kendimizle ve diğer insanlarla ilgili pek çok düşünce geliştirmeye başlarız. Sevilmeye değer olup olmadığımızı, ihtiyaçlarımızı ifade ettiğimizde nasıl karşılanacağımızı ve zorlandığımızda başkalarından destek alıp alamayacağımızı büyük ölçüde kurduğumuz ilişkiler aracılığıyla öğreniriz. Duyguları yeterince görülmeyen bir çocuk, zamanla kendi ihtiyaçlarını geri plana atmayı öğrenebilir. Üzüldüğünde kimseye anlatmamayı, yardıma ihtiyaç duyduğunda tek başına çözmeye çalışmayı veya başkalarını rahatsız etmemek için hissettiklerini saklamayı tercih edebilir. Yetişkinlikte ise bu durum bazen her şeyi kendi başına halletmeye çalışan, yardım istemekte zorlanan veya ilişkilerinde kendi ihtiyaçlarını dile getiremeyen bir birey olarak karşımıza çıkabilir. Dışarıdan bakıldığında oldukça güçlü, bağımsız ve sorumluluk sahibi görünen bir insan, iç dünyasında anlaşılmadığını veya yalnız olduğunu hissedebilir. Ancak burada önemli bir noktayı vurgulamak gerekir: Çocuklukta duygusal ihmal yaşamak, yetişkinlikte mutlaka psikolojik sorunlar yaşanacağı anlamına gelmez. Her bireyin deneyimi, kişilik özellikleri, destek kaynakları ve yaşam koşulları farklıdır. Çocukluk yaşantıları bizi etkileyebilir ancak geleceğimizi tek başına belirlemez.
Duygusal İhmal ve Özdeğer Arasındaki İlişki
Bir çocuğun duygularının önemsenmesi, yalnızca o an kendisini iyi hissetmesini sağlamaz. Aynı zamanda kendi duygularının ve ihtiyaçlarının değerli olduğunu öğrenmesine de yardımcı olur. Çocuk, üzüntüsüyle kabul gördüğünde üzülmenin yanlış olmadığını, korktuğunda desteklendiğinde yardım istemenin güçsüzlük anlamına gelmediğini deneyimler. Ancak duyguları sürekli görmezden gelinen bir çocuk, zamanla kendi ihtiyaçlarının önemli olmadığına ilişkin düşünceler geliştirebilir. Yetişkinlikte bu durum, kendisini sürekli ikinci plana atmak, başkalarının beklentilerini karşılamaya çalışmak veya kendi isteklerini ifade ederken suçluluk hissetmek şeklinde ortaya çıkabilir. Bazı bireyler sevilmek ve kabul görmek için sürekli başarılı olmaları, güçlü görünmeleri veya başkalarını memnun etmeleri gerektiğine inanabilir. Oysa insanın değeri yalnızca başarılarıyla, başkalarına sağladığı faydayla veya ne kadar güçlü göründüğüyle ölçülemez. Bir insanın yorulmaya, üzülmeye, destek istemeye ve anlaşılmaya ihtiyaç duyması son derece doğaldır.
Yetişkin İlişkilerinde Duygusal İhmalin İzleri
Çocuklukta kurulan ilişkiler, yetişkinlikte yakınlık kurma biçimimizi etkileyebilen önemli deneyimlerdir. Duygusal ihtiyaçları yeterince karşılanmamış bazı bireyler, yetişkinlikte duygularını ifade etmekte veya karşısındaki kişiye güvenmekte zorlanabilir. Bir ilişkide üzgün olduklarında bunu paylaşmak yerine içlerine kapanabilir, ihtiyaçlarını dile getirmenin karşı tarafı uzaklaştıracağından endişe edebilirler. Bazıları ise tam tersine, ilişkilerinde sürekli onay ve güvence arayabilir. Çünkü geçmişte yeterince deneyimleyemedikleri duygusal yakınlığı kaybetmekten korkabilirler. Ancak bu davranışların tek nedeni duygusal ihmal değildir. İnsan ilişkileri pek çok farklı deneyimin etkisiyle şekillenir. Burada asıl önemli olan, kişinin kendi ilişki örüntülerini fark edebilmesidir. Örneğin, “Neden yardım istemekte bu kadar zorlanıyorum?”, “Neden kendi ihtiyaçlarımı söylediğimde suçluluk hissediyorum?” veya “Neden üzgün olduğumda kimseyle paylaşmak istemiyorum?” gibi sorular, kişinin kendisini daha iyi anlamasına yardımcı olabilir.
Geçmişi Değiştiremeyiz Ama Kendimizle Kurduğumuz İlişkiyi Değiştirebiliriz
Çocukluk döneminde karşılanmayan duygusal ihtiyaçların yetişkinlikte fark edilmesi bazen oldukça zor olabilir. Çünkü kişi uzun yıllar boyunca kendi duygularını önemsememeye alışmış olabilir. Hatta ne hissettiğini veya neye ihtiyaç duyduğunu tanımlamakta bile güçlük çekebilir. Bu nedenle ilk adımlardan biri, kendi duygularımıza karşı daha dikkatli ve anlayışlı olmayı öğrenmektir. Üzüldüğümüzde bunu küçümsememek, yorulduğumuzda dinlenmeye ihtiyaç duyabileceğimizi kabul etmek ve yardım istemenin bir eksiklik olmadığını fark etmek önemlidir. Kendi ihtiyaçlarımızı tanımak, ilişkilerimizde sınır koyabilmek ve duygularımızı ifade edebilmek zamanla geliştirilebilen becerilerdir. Psikoterapi süreci de kişinin geçmiş deneyimleriyle bugünkü duygu, düşünce ve davranışları arasındaki bağlantıları anlamasına yardımcı olabilir. Buradaki amaç geçmişte yaşanan her güçlüğün sorumlusunu bulmak veya ebeveynleri suçlamak değildir. Amaç, geçmişin bugün üzerimizdeki olası etkilerini anlayabilmek ve kendimizle daha sağlıklı bir ilişki kurabilmektir.
Bir Çocuğun En Temel İhtiyaçlarından Biri Görülmektir
Bazen bir çocuğa sunabileceğimiz en değerli şey, ona hemen bir çözüm üretmek değildir. Yanında oturmak, ne hissettiğini sormak, anlattıklarını gerçekten dinlemek ve duygularının anlaşılmaya değer olduğunu hissettirmektir. Çünkü çocuklar yalnızca kendilerine söylenenleri değil, duygularına nasıl karşılık verildiğini de öğrenirler. Bir çocuğun ağlamasına izin vermek, her istediğini yapmak anlamına gelmez. Öfkesini anlamaya çalışmak, bütün davranışlarını onaylamak değildir. Duygularını kabul etmekle davranışlarına sınır koymak birbiriyle çelişmez. Sağlıklı bir duygusal ilişki, çocuğun hem anlaşılabildiği hem de kendisini güvende hissedebildiği bir ortamda gelişir. Bugün yetişkin olduğumuzda geçmişimize dönüp baktığımızda belki de en çok hatırladığımız şeyler, bize alınan hediyeler veya sahip olduğumuz imkanlar değildir. Bazen zor bir gün geçirdiğimizde bizi dinleyen bir ses, korktuğumuzda yanımızda duran biri veya üzüldüğümüzde duygularımızı küçümsemeden bize sarılan bir insan hafızamızda daha derin bir yer edinir. Çünkü bir çocuğun yalnızca büyümeye değil, büyürken duygusal olarak görülmeye de ihtiyacı vardır. Ve bazen yetişkinlikte kendimiz için yapabileceğimiz en önemli şeylerden biri, çocukken yeterince duyulmamış ihtiyaçlarımızı bugün fark etmeye başlamaktır.
Unutmayalım, bir çocuğun her ihtiyacını karşılamak mümkün olmayabilir. Ancak duygularını görmeye ve anlamaya çalışmak, ona hayatı boyunca eşlik edebilecek çok değerli bir deneyim kazandırabilir.